काठमाडौं। पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको नयाँ वर्ष २०८३ को सन्देश विगतका तुलनामा निकै फरक तर प्रशन्नता छाएको देखिएको छ। सन्देशमा नयाँ प्रतिनिधि सभामा चुनिएर आएका युवा प्रतिनिधिप्रतिको आशा, उनीहरुको योग्यता र सूचना प्रविधिमैत्री क्षमताको खुलेरै प्रशंसा भएको छ। यसबाट के बुझिन्छ भने पूर्व राजाले अब देशमा केही सकारात्मक गति प्रारम्भ हुन्छ भनेर अपेक्षा गरेका छन्।

विगतका विभिन्न अवसरमा आएका सन्देशहरुमा राजकाजप्रति असन्तोष र देशको हित हुनेगरी कुनै पनि क्षेत्रबाट कामकारबाही नभएकोमा दुख व्यक्त गरिएको भाषा प्रतिविम्बित भएको पाईन्थ्यो। पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रम, विशेष गरी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) सँग जोडिएको सन्दर्भ निकै चासोपूर्ण र विश्लेषणात्मक छ।

विगतका वर्षहरूमा पूर्व राजा निकै आक्रामक र निराश देखिन्थे भने यस पटकको सन्देशमा केही आशावादी र परिवर्तनमुखी स्वर सुनिएको विश्लेषण गर्न सकि

नयाँ  शक्ति र नयाँ पात्र प्रतिको सकारात्मकता

लामो समयदेखि पूर्व राजाले पुराना दलहरू र तिनका नेताहरूले देश बर्बाद पारे भन्ने आशयको अभिव्यक्ति दिँदै आएका थिए। तर यस पटकको सन्देशमा उनले नयाँ पुस्ता र नयाँ राजनीतिक सोचलाई केही स्थान दिएको देखिन्छ।

परम्परा र नवीनताको सन्तुलन

उनले आफ्नो सन्देशमा 'परम्परागत शक्ति र आधुनिक परिवर्तनकारी शक्ति बीचको सहकार्य' को आवश्यकता औंल्याएका छन्। यसलाई रास्वपा जस्ता नयाँ शक्तिहरूप्रतिको सद्भावका रूपमा बुझिएको छ।

रास्वपाको उदय

रास्वपाले 'डेलिभरी' र 'सुशासन' लाई मुख्य एजेन्डा बनाएका कारण र पुराना दलहरूलाई दिएको चुनौतीका कारण पूर्व राजाले यसलाई सकारात्मक परिवर्तनको संकेत मानेको देखिन्छ।

जनताको असन्तुष्टि र नयाँ विकल्प

पूर्व राजाले सधैं जनताको भावनालाई आधार बनाउने गरेका छन्। पछिल्लो चुनाव र उपनिर्वाचनहरूमा जनताले पुराना दलहरूलाई भन्दा नयाँ अनुहार र नयाँ पार्टीलाई विशेष गरी रास्वपालाई रुचाएको कुरालाई उनले ुजनताको चेतनाु सँग जोडेका छन्। उनको बुझाइमा, जनता अब केवल तन्त्र परिवर्तनमा मात्र अल्झिन चाहँदैनन्, बरु अवस्था परिवर्तन चाहन्छन्।

रास्वपाका सांसदहरूको ऊर्जा र संसदमा उनीहरूको प्रस्तुतिले एउटा नयाँ तरंग ल्याएको कुरालाई पूर्व राजाले सूक्ष्म रूपमा प्रशंसा गरेको देखिन्छ।

रास्वपा सरकारमा जानु र पूर्व राजाको दृष्टिकोण

रास्वपा सरकारको नेतृत्वमा पुग्नु वा निर्णायक भूमिकामा रहनुले एउटा सन्देश दिएको छ- अब राजनीतिमा सिन्डिकेट तोडिएको छ। पूर्व राजा सधैं के चाहन्थे भने पुराना शक्तिहरू समेत सहमत भएर राजतन्त्रको लागि स्पेस बनोस्। तर अहिलेको सन्दर्भमा, उनी नयाँ शक्तिहरूमार्फत एउटा यस्तो राष्ट्रवादी धार बनोस् भन्ने चाहन्छन् जसमा 'देशको माटो, धर्म, संस्कृति र राजतन्त्र' अटाउन सकोस्।

सन्देशमा देखिएको मुख्य फरकहरू

यस पटकको सन्देश विगतको तुलनामा निम्न कारणले फरक छ- आशावाद: विगतमा 'अध्यारो सुरुङ' को कुरा गर्ने उनी यस पटक 'आशाको दियो' बलेको कुरा गर्छन्। संयमित आलोचना: उनले व्यवस्थाको सिधै विरोध गर्नुभन्दा पनि कार्यशैलीमा आएको नयाँपनलाई स्वागत गरेका छन्। नयाँ पुस्ताको नेतृत्व: युवा सांसदहरू र तिनको सक्रियतालाई उनले देश निर्माणको एउटा बलियो खम्बाको रूपमा चित्रण गरेका छन्।

पूर्व राजाले रास्वपा र तिनका सांसदहरूप्रति देखाएको नरमपन वा प्रसन्नताको पछाडि दुईवटा रणनीतिक कारण हुन सक्छन्- १. पुराना दलको विकल्प: पुराना 'अटेरी' दलहरूलाई साइजमा ल्याउन नयाँ शक्ति प्रभावकारी भएकोमा खुशी। २. साझा एजेन्डा: कतिपय मुद्दामा (जस्तै: भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासन) रास्वपाको अडान र राजाको चाहना मिल्नु।

यद्यपि, यो एउटा रणनीतिक पर्ख र हेरको अवस्था पनि हो। रास्वपाले आफूलाई कति राष्ट्रवादी र परम्परावादी धारसँग जोड्छ, त्यसले नै पूर्व राजा र यो नयाँ शक्ति बीचको भविष्यको सम्बन्ध तय गर्नेछ।

यो प्रश्न नेपाली राजनीतिको अहिलेको सबैभन्दा रोचक र जटिल मोड हो। नयाँ शक्तिहरू (विशेष गरी रास्वपा) ले परम्परा र आधुनिकता बीचको पुलको काम गर्लान् कि नगर्लान् भन्ने कुरा उनीहरूको वैचारिक स्पष्टता र कार्यशैलीमा भर पर्छ।

वैचारिक लचकता र पपुलिजम

नयाँ शक्तिहरू, खासगरी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, अहिलेसम्म कुनै कठोर विचारधारामा बाँधिएको छैन। उसले आफूलाई सेन्ट्रिस्ट वा काम गर्ने शक्ति को रूपमा उभ्याएको छ। यसले उनीहरूलाई पूर्व राजाले चाहे जस्तो 'परम्परागत मूल्य' र 'आधुनिक लोकतन्त्र' बीच समन्वय गर्न सजिलो बनाउँछ। यदि उनीहरूले राजतन्त्र वा धर्मका मुद्दामा स्पष्ट अडान लिएनन् भने पूर्व राजाको समर्थन केवल अस्थायी मित्रतामा सीमित हुन सक्छ।

सुशासन र डेलिभरीमा समानता

पूर्व राजा र नयाँ शक्ति दुवैको एउटा साझा मिलनविन्दु छ- पुराना दलहरूको विफलता। राजाले भ्रष्टाचार र कुशासनका कारण यो व्यवस्था नै असफल भएको दाबी गर्दै आएका छन्। नयाँ शक्तिहरूले पनि पुराना दलले देश लुटे भन्दै सुशासनलाई मुख्य अजेन्डा बनाएका छन्। यस अर्थमा, नयाँ शक्तिहरूले गर्ने राम्रो कामले राजाको पब्लिक सेन्टिमेन्टलाई बल पुर्‍याउँछ, किनकि यसले पुराना शक्तिहरूलाई थप कमजोर बनाउँछ।

पुल बन्ने सम्भावनाका आधारहरू

नयाँ शक्तिहरूले यसरी माध्यमबाट पुलको काम गर्न सक्छन्। सांस्कृतिक राष्ट्रवाद: नयाँ पुस्ताका सांसदहरूले नेपालको मौलिकता, धर्म र संस्कृतिको पक्षमा संसदमा आवाज उठाउन थालेका छन्। यो राजाको 'मुलुकको पहिचान' जोगाउने एजेन्डासँग मेल खान्छ। संविधानको रचनात्मक व्याख्या: नयाँ शक्तिहरूले गणतन्त्रलाई स्वीकार गरे पनि यसभित्र 'परम्परागत शक्ति' को सम्मानजनक स्थान खोज्न मध्यस्थता गर्न सक्छन्।

जोखिम र अवरोधहरू

यद्यपि, यो बाटो सजिलो भने छैन। रास्वपाका धेरै मतदाताहरू शहरीया र उदारवादी छन्, जो राजतन्त्र फर्काउने पक्षमा नहुन पनि सक्छन्। नयाँ शक्तिहरू यही व्यवस्था (संविधान) बाट जन्मिएका हुन्। यदि उनीहरूले राजालाई बढी काखी च्यापे भने उनीहरूमाथि प्रतिगमनलाई सघाएको आरोप लाग्न सक्छ।

रास्वपाले सचेत रूपमा पुलको काम नगरे पनि उसको उदयले नेपालको राजनीतिमा तेस्रो धार निर्माण गरेको छ। यो धारले एकातिर पुराना दलको सिन्डिकेट तोडेको छ भने अर्कोतिर राजाका समर्थकहरूलाई पनि एउटा सम्मानजनक विकल्प दिएको छ।

अहिलेको लागि, पूर्व राजाले नयाँ शक्तिलाई 'शत्रुको शत्रु, मेरो मित्र'को रूपमा हेरेको देखिन्छ। तर यी नयाँ शक्तिहरूले राजतन्त्रलाई नै बोक्छन् वा केवल राजतन्त्रका एजेन्डाहरू (राष्ट्रवाद र सुशासन) लाई मात्र बोक्छन्, त्यो हेर्न केही समय कुर्नैपर्ने हुन्छ।

रास्वपाले राजतन्त्रका पक्षधर र गणतन्त्रवादीलाई एउटै ठाउँमा ल्याउन सक्ने सामर्थ्य राख्छ कि राख्दैन भन्ने कुरा नेपाली राजनीतिका लागि एउटा अग्नि(परीक्षा जस्तै हो। यसका केही सकारात्मक सम्भावना र केही गम्भीर चुनौतीहरू छन्। 

पुल बन्न सक्ने सामर्थ्यका आधारहरू 

रास्वपाले आफूलाई दक्षिणपन्थी वा वामपन्थी भन्दा पनि 'रिजल्ट ओरिएन्टेड' शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसले दुवै विचारका मानिसहरूलाई एउटै छातामुनि बस्न सहज वातावरण बनाउँछ।

न्यूनतम साझा एजेन्डा: भ्रष्टाचार निवारण र सुशासन यस्ता मुद्दा हुन्, जहाँ राजावादी र गणतन्त्रवादी दुवैको मत मिल्छ। रास्वपाले यी मुद्दालाई केन्द्रमा राखेर दुवै पक्षलाई राष्ट्र निर्माणको एजेन्डामा जोड्न सक्छ।

विविधतापूर्ण जनमत: रास्वपालाई भोट हाल्नेमा कट्टर गणतन्त्रवादीदेखि 'राजा आऊ देश बचाऊ' भन्ने तप्कासम्म छन्। यसले के देखाउँछ भने, यो पार्टीसँग दुवै धारलाई आकर्षित गर्ने एउटा साझा 'म्युचुअल ग्राउण्ड' छ।

व्यावहारिक र राजनीतिक चुनौतीहरू

यद्यपि, यी दुई धारलाई सँगै हिँडाउनु आगो र पानीलाई सँगै राख्नु जस्तै चुनौतीपूर्ण पनि छ। संवैधानिक अडानको द्वन्द्व: राजतन्त्रका पक्षधरहरू वर्तमान संविधानका कतिपय खम्बा (धर्मनिरपेक्षता, संघीयता र गणतन्त्र) फेर्न चाहन्छन्। रास्वपा यही संविधान अन्तर्गत सत्तामा छ। यी दुई विपरित ध्रुवलाई जोड्दा रास्वपा आफैँ कुन कित्तामा उभिने भन्ने प्रश्न उठ्छ।

पुराना दलको दबाब: यदि रास्वपाले राजावादीहरूसँग बढी सामीप्यता देखायो भने पुराना शक्तिशाली दलहरूले उसलाई प्रतिगामीको ट्याग लगाएर घेराबन्दी गर्न सक्छन्।

नेतृत्वको परीक्षण: रास्वपा सभापति रवि लामिछाने र अन्य युवा नेताहरूले भावनामा बगेर होइन, रणनीतिक रूपमा दुवै पक्षलाई चित्त बुझाउनु पर्ने हुन्छ, जुन निकै कठिन सन्तुलन हो। रास्वपाले पूर्ण रूपमा राजतन्त्र फर्काउने वा गणतन्त्रको कट्टर रक्षा गर्ने भन्दा पनि सांस्कृतिक र राष्ट्रवादी एकताको नयाँ भाष्य निर्माण गर्न सक्छ।

राजालाई सांस्कृतिक स्थान: यदि रास्वपाले राष्ट्रिय एकताको प्रतीकका रूपमा पूर्व राजालाई कुनै प्रकारको स्पेस दिने बहस चलायो भने यसले दुवै पक्षलाई एउटा मिलनविन्दु दिन सक्छ।

डेलिभरी मार्फत समाधान: जब जनताले सुशासन र सेवा पाउँछन्, तब तन्त्र (राजतन्त्र वा गणतन्त्र) को विवाद गौण बन्न जान्छ। रास्वपाले यसैलाई आफ्नो शक्ति बनाउन सक्छ।

रास्वपाले यी दुई धारलाई सैद्धान्तिक रूपमा एउटै ठाउँमा ल्याउन गाह्रो भए पनि व्यावहारिक रूपमा एउटै चुनावी र विकासको एजेन्डामा हिँडाउन सक्ने सामर्थ्य राख्छ। यसका लागि उसले विचारधारा भन्दा माथि देश भन्ने नारालाई कति इमानदारीपूर्वक लागू गर्छ, त्यसमा धेरै कुरा निर्भर रहन्छ।

अहिलेको तरल राजनीतिमा, रास्वपा एउटा यस्तो प्रयोगशाला हो जहाँ राजावादीको आशा र गणतन्त्रवादीको भरोसा दुवैको परीक्षण भइरहेको छ।